Genadendal die oudste openbare biblioteek in die Wes-Kaap

Deur: Neville Adonis – (Excerpt of the bi-monthly Cape Librarian magazine: September-October 2019, Volume 63 I Number 5)

Genadendal Openbare Biblioteek is die oudste van sy soort in die Wes-Kaap en die tweede oudste openbare biblioteek in Suid-Afrika. ’n Studie wat deur die Genadendal Museum onderneem is, het hierdie inligting onlangs aan die lig laat kom. Dié Overbergse dorpie het begin as die oudste sendingstasie in die land. Dit is in 1737 deur George Schmidt gestig. Aldus die boekregister in dié dorpie se museum is die biblioteek in Junie 1824 geopen. Die eerste boekversameling is aangehou in die Middle House, waar die kerksaal vir ’n wyle sedert 1824 gehuisves is.

Die sendeling, Hans Peter Hallbeck het in 1824 geskryf: ‘Ek beplan om ’n vertrek in te rig vir ’n biblioteek, wat ek as ’n noodsaaklike bykomstigheid vir ons skool en kerk hier in Genadendal beskou. Ek weet dat dit genot aan menige reisiger sal bied en betwyfel dit geensins dat ons boekbydraes moet bekom nie. As julle, of enige van julle vriende, ou of nuwe boeke beskikbaar het wat geskik is om aan ons biblioteek te skenk, sal ek innig dankbaar wees.’ Daar is gehoor gegee aan Hallbeck se versoek en honderde boeke is ontvang van so ver soos Holland, Engeland en Duitsland. En die Genadendallers was duidelik boekwums, soos hierdie verslag uit 1938 wys: ‘Ons biblioteek ervaar blitsige sirkulasie, sodat ons nie ’n enkele volume op hande het nie, want sodra een ingebring word, word dit dadelik weer uitgereik.’

Die Cape of Good Hope Literary Gazette het die volgende stelling in hulle September 1832 uitgawe geskryf: ‘… die aansienlike versameling boeke in verskeie tale is die beste vir ’n landelike biblioteek, dalk selfs die beste in die kolonie.’ Die voormalige museumkurator, Dr Isaac Balie het na ’n jarelange soektog baie van die oorspronklike boekversameling opgespoor en terugbekom vanuit die stoorkamers en solders van Genadendal se huise. Dié boeke is vandag ’n integrale deel van die dorp se kultuurskat en word by die dorp se drukkerymuseum uitgestal. Die oudste boeke in die versameling is twee bybels — een wat in 1629 in Duitsland gedruk is en ’n Hollandse een wat uit 1682 dateer, geskenk deur ’n vriend van die biblioteek wat op die Isle of Wight gewoon het.

Tydens die Anglo-Boereoorlog is biblioteekboeke en die kerk se argiefmateriaal in geelhoutkaste verpak wat in die pastorietuin begrawe is. Die biblioteeksaal is in die vroeë 1900s na ’n eetsaal vir sendelinggesinne omskep, terwyl die boeke verskuif is na die Blougrotte — die gebou agter die pastorie. In die 1970s is sommige van die ou boeke verplaas na die teologiekollegebiblioteek in Heideveld op die Kaapse Vlakte. Die gebou, wat op daardie stadium in die ou koringskuur agter die watermeul gehuisves is, is eers in 1964 as ’n provinsiale openbare biblioteek verklaar onder die destydse Kaapse Provinsiale Administrasie. ’n Nuwe gebou, wat vandag nog gebruik word en onder die Theewaterskloof Munisipaliteit se beheer val, is in 1992 opgerig.